Układ urbanistyczno-architektoniczny miasta, lokowany wg regularnego planu prostokąta, z ulicami tworzącymi szachownicę i rynkiem pośrodku. Od wytyczonego, prostokątnego rynku, zajmującego blisko 18% powierzchni pierwotnego miasta, ulice wychodziły z narożników i jego dłuższych boków. Szachownicowy układ ulic nie rozwinął się w Dąbrównie w pełni. Być może zadecydowała o tym ograniczona od początku ilość miejsca, być może zaważył na tym brak wystarczającej liczby mieszkańców. Regularne były w zasadzie tylko cztery pierzeje rynkowe. Ulice wytyczone z rynku prowadzą jedynie prostymi, krótkimi odcinkami do ulicy obiegającej mury miejskie, tak wytyczony zaś rynek spełniał znakomicie rolę targowiska położonego poprzecznie do przebiegającego traktu. Dokonano także podziału na kwatery, z których dwie narożne (po północnej stronie miasta) przeznaczono na wzniesienie zamku i kościoła. Pierwszy kościół wzniesiono w Dąbrównie prawdopodobnie jeszcze przed 1326 r.. Uległ on zniszczeniu, podobnie jak i zamek, po zdobyciu miasta przez wojska polsko-litewskie maszerujące w stronę Grunwaldu w lipcu 1410 r.. Początkowo partie zniszczonego muru odbudowano w drzewie, by w 1601 r. odbudować kościół murowany przy wykorzystaniu pierwotnych murów budowli. Wzniesiono wówczas obiekt orientowany, jednonawowy, bez wieży i wydzielonego prezbiterium, który zamknięto od wschodu wielobocznie z zewnętrznymi przyporami. Od strony południowej dobudowano zaś zakrystię ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym. W 1697 r., dobudowano lożę oraz kaplicę ze sklepieniem kolebkowym. Prowadzi do niej oddzielne, zewnętrzne wejście zwieńczone kamiennym portalem. W 1724 r. dobudowano nawy boczne, w których założono empory. W sto lat później fasada zachodnia otrzymała neogotycki szczyt. Z tego samego okresu pochodzą prawdopodobnie zwieńczenia okien w nawach bocznych. Kościół był wielokrotnie remontowany, również w XIX w.. Do neogotyckich przybudówek pochodzących z tego okresu należą kruchty przy nawach południowej i zachodniej. Wnętrze zamknięto płaskim stropem drewnianym, polichromowanym ok. 1690 r., a odnawianym w latach 1725 i 1896, ze ściętymi narożami w nawach. Od czasów reformacji kościół ten należał do ewangelików. Obecnie jest własnością Kościoła Metodystycznego. Wolnostojąca, murowana dzwonnica kościelna, wzniesiona na pewno jeszcze w XIV w., jako część średniowiecznych obwarowań miejskich, pełniąca funkcję obronną. Wybudowano ją na planie prostokąta, z cegły o układzie wendyjskim, na podmurówce z kamienia polnego. Dzwonnica ta jest jedyną zachowaną wieżą stanowiącą fragment fortyfikacji Dąbrówna.
Kościół katolicki, wzniesiony w 1865 r., w stylu neogotyckim, z inicjatywy i dotacji biskupa chełmińskiego Marwicza. Fragmenty XIV-wiecznych murów obronnych miasta, wzniesionych z kamienia polnego, znajdujących się na zachód od pozostałości fundamentów nieistniejącego zamku oraz kamienice zachodniej pierzei rynkowej przylegające do byłych murów miejskich z budynkiem dawnego hotelu i sądu z XVIII w., Aleja lipowa, jako pozostałość fragmentu parku przypałacowego z oranżerią (na północ od byłego pałacu), założonego na początku XVIII w. przez Ernesta von Finckensteina. Budynek szkoły przy ul. Ostródzkiej
Budynki stacji kolejowej stojące po lewej stronie drogi do Ostródy, z 1910 r. Synagoga (bożnica) - obecnie niszczejący budynek w odległości ok. sto metrów od rynku przy drodze do Działdowa. Dwie kapliczki przydrożne, jedna z nich w Saminie, Park w Elgnowie. Park w Saminie, Kościół św. Józefa w Gardynach, Grodzisko i ślady osady w Gardynach, Kościół w Leszczu,
Dwór z II połowy XIX w., w Leszczu Grodzisko w Leszczu, Kościół w Marwałdzie, Wieża ciśnień z XVIII w., Dwór z 1890 r. w Saminie, Grodzisko w Starym Mieście, Park Dworski w Wierzbicach, Dwór w Jankowicach z przełomu XIX i XX w.
|